Ελάχιστες τιμές και ανώτατα όρια: γιατί ο έλεγχος των τιμών βλάπτει όσους θέλει να προστατεύσει

Την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου 2026 ελαιοπαραγωγοί θα συγκεντρωθούν στην Τρίπολη και σε άλλες πόλεις, ζητώντας, μεταξύ άλλων, «κατώτερες εγγυημένες τιμές» για το λάδι και τις βρώσιμες ελιές. Νωρίτερα μέσα στη χρονιά η κυβέρνηση είχε επιβάλει ανώτατο όριο στο μικτό περιθώριο κέρδους βασικών τροφίμων, μεταξύ των οποίων και το ελαιόλαδο. Η κατώτατη τιμή και το πλαφόν μοιάζουν αντίθετα μέτρα, όμως έχουν την ίδια λογική: η τιμή ορίζεται με απόφαση της διοίκησης και όχι από τις συναλλαγές. Το άρθρο εξετάζει τι έγινε όπου δοκιμάστηκαν τα δύο μέτρα, στην Ελλάδα, στην ΕΕ, στην Ισπανία και στην Ουγγαρία, και γιατί συνήθως βλάπτουν εκείνους που υποτίθεται ότι προστατεύουν.

Η φωτογραφία του άρθρου δείχνει την κρεαταγορά της Βαρβακείου Αγοράς στην Αθήνα, το 2014^[22]. Το νωπό κρέας ήταν μία από τις κατηγορίες στις οποίες ίσχυσε το πλαφόν του 2026.

Σύντομη απάντηση

• Τι ζητούν οι παραγωγοί: η Πανελλαδική Επιτροπή Μπλόκων αποφάσισε στη Στυλίδα, στις 17/10/2026, να διεκδικήσει «κατώτερες εγγυημένες τιμές σε βρώσιμες ελιές και λάδι» και αναπλήρωση του εισοδήματος^[2]. Στις 23/10 η Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων Αργολίδας καλεί σε συγκέντρωση στην Περιφέρεια Πελοποννήσου, στην Τρίπολη^[1].
• Τι κάνει μια κατώτατη τιμή: αν είναι πάνω από την τιμή της αγοράς, οι αγοραστές αγοράζουν λιγότερα και οι παραγωγοί προσφέρουν περισσότερα. Το πλεόνασμα πρέπει να το αγοράσει κάποιος, συνήθως το δημόσιο, ή να περιοριστεί η παραγωγή με ποσοστώσεις. Η ΕΕ πέρασε και από τα δύο^[5][7].
• Η Ισπανία: από το 2020 ο νόμος απαγορεύει να πληρώνεται ο παραγωγός κάτω από το κόστος παραγωγής του^[8]. Τον Οκτώβριο του 2026 οι ισπανικές αγροτικές οργανώσεις έγραφαν ότι η μέση τιμή του έξτρα παρθένου ήταν περίπου 3,30 €/κιλό, κάτω από το κόστος των περισσότερων εκμεταλλεύσεων, και ζητούσαν υποχρεωτική αποθεματοποίηση^[10].
• Τα ανώτατα όρια στην Ελλάδα: πλαφόν στο μικτό περιθώριο κέρδους ίσχυσε, με διαδοχικές παρατάσεις, από την περίοδο της πανδημίας ως τις 30/6/2025 και ξανά από τις 11/3 ως τις 30/6/2026. Το 2022 καλύφθηκαν ρητά και τα γεωργικά προϊόντα, τα λιπάσματα και οι ζωοτροφές^[16][17][11]. Ο υπουργός Ανάπτυξης χαρακτήρισε το μέτρο του 2026 «αγρίως παρεμβατικό μέτρο, σοσιαλιστικού χαρακτήρα, αλλά αναγκαίο»^[14].
• Η Ουγγαρία: πάγωσε το 2022–2023 τις τιμές βασικών τροφίμων στο ράφι. Η κεντρική της τράπεζα κατέληξε ότι τα πλαφόν δεν βοήθησαν να συγκρατηθεί ο πληθωρισμός των τροφίμων και ότι οι έμποροι αύξησαν τα περιθώρια σε άλλα προϊόντα^[20].
• Τι βοηθά περισσότερο: κατά την εκτίμησή μας, χαμηλότερο κόστος και λιγότερα βάρη, ελευθερία πώλησης, συλλογική διαπραγμάτευση από εθελοντικές οργανώσεις και διαφάνεια τιμών. Αυτά δεν απαιτούν να ορίζει η διοίκηση την τιμή.

1. Τι ζητείται και τι ισχύει σήμερα

Με μια ματιά: οι ελαιοπαραγωγοί ζητούν εγγυημένη κατώτατη τιμή. Το ενωσιακό δίκαιο δεν προβλέπει κατώτατη τιμή παραγωγού για το ελαιόλαδο και περιορίζει τις μονομερείς εθνικές παρεμβάσεις στις τιμές.

Στη συνέλευση της 17/10/2026 στη Στυλίδα, η Πανελλαδική Επιτροπή Μπλόκων αποφάσισε να διεκδικήσει «κατώτερες εγγυημένες τιμές σε βρώσιμες ελιές και λάδι», αναπλήρωση του εισοδήματος «λόγω εξευτελιστικών τιμών κάτω του κόστους παραγωγής», ολοκληρωμένο πρόγραμμα δακοπροστασίας με κρατική στήριξη, επέκταση της αντιχαλαζικής προστασίας και αρδευτικά έργα. Κάλεσε σε κινητοποιήσεις στις 22 και 23 Οκτωβρίου^[2]. Η Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων Αργολίδας «Νίκος Αγγέλου» καλεί σε συγκέντρωση στην Περιφέρεια Πελοποννήσου, στην Τρίπολη, την Παρασκευή 23/10 στις 10:30, με προσυγκέντρωση στις 10:00 στον σταθμό του ΟΣΕ στο Άργος^[1].

Το αίτημα είναι κατανοητό: οι παραγωγοί διαμαρτύρονται για αυξημένο κόστος παραγωγής και χαμηλές τιμές^[1]. Τους λόγους της πτώσης, με τα στοιχεία για την ισπανική σοδειά, τα αποθέματα και τη ζήτηση, τους εξετάσαμε στο άρθρο Γιατί έπεσε η τιμή του ελαιολάδου. Εκεί εξηγούμε επίσης ότι ο Κανονισμός (ΕΕ) 1308/2013 για την κοινή οργάνωση των αγορών δεν προβλέπει κατώτατη ή εγγυημένη τιμή για το ελαιόλαδο, αλλά όρια αναφοράς και ενίσχυση ιδιωτικής αποθεματοποίησης, και ότι κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ τα κράτη μέλη δεν μπορούν να παρεμβαίνουν μονομερώς στον μηχανισμό διαμόρφωσης των τιμών σε τομέα που καλύπτει η κοινή οργάνωση της αγοράς (ενότητα για το ενωσιακό δίκαιο). Εδώ δεν επαναλαμβάνουμε αυτή την ανάλυση. Εξετάζουμε το ερώτημα γενικότερα: τι συμβαίνει όταν η τιμή ενός αγροτικού προϊόντος ή τροφίμου ορίζεται διοικητικά, είτε από κάτω είτε από πάνω.

2. Πώς δουλεύει μια κατώτατη τιμή

Με μια ματιά: μια κατώτατη τιμή που δεν ξεπερνά την τιμή της αγοράς δεν αλλάζει τίποτα. Μια κατώτατη τιμή πάνω από την τιμή της αγοράς δημιουργεί πλεόνασμα, και κάποιος πρέπει να αποφασίσει τι θα γίνει με αυτό.

Η τιμή της αγοράς δεν είναι ένας αριθμός που επιλέγει κάποιος. Προκύπτει από τις αποφάσεις όσων αγοράζουν και όσων πουλούν, και μεταφέρει πληροφορία: πόσο σπάνιο είναι ένα προϊόν σε σχέση με τη ζήτηση. Όταν η σοδειά είναι μεγάλη, η χαμηλότερη τιμή λέει στους αγοραστές να αγοράσουν και να αποθηκεύσουν περισσότερο και στους παραγωγούς να σκεφτούν το κόστος, την ποιότητα και τον τρόπο πώλησης. Η πληροφορία αυτή είναι δυσάρεστη, αλλά είναι αληθινή.

Μια κατώτατη τιμή πάνω από αυτή την τιμή έχει τρεις προβλέψιμες συνέπειες:

1. Πλεόνασμα. Στη νόμιμη τιμή οι αγοραστές θέλουν λιγότερη ποσότητα από όση θέλουν να πουλήσουν οι παραγωγοί. Η διαφορά μένει απούλητη, εκτός αν την αγοράσει το δημόσιο ή κάποιος που υποχρεώνεται να την αγοράσει.
2. Περιορισμός της παραγωγής. Για να μη συσσωρεύονται αποθέματα, το επόμενο βήμα είναι συνήθως ο έλεγχος της ποσότητας: ποσοστώσεις, υποχρεωτική απόσυρση, εκρίζωση. Η εγγυημένη τιμή φέρνει μαζί της την εγγυημένη ποσότητα, άρα και την απόφαση ποιος δικαιούται να παράγει.
3. Λιγότερο κίνητρο για ποιότητα και χαμηλό κόστος. Αν η τιμή είναι εγγυημένη για ένα ελάχιστο πρότυπο, η διαφορά ανάμεσα στο καλό και στο μέτριο προϊόν μικραίνει. Αυτό είναι δικό μας συμπέρασμα από τη λογική του μέτρου· στην πράξη εξαρτάται από το πόσο λεπτομερώς η ρύθμιση διακρίνει τις ποιότητες.

Ο Χένρι Χάζλιτ (Henry Hazlitt), στο κεφάλαιο «Government Price-Fixing» του βιβλίου του «Economics in One Lesson» (1946), περιγράφει την αντίστροφη περίπτωση, την ανώτατη τιμή: δεν μπορεί, γράφει, να κρατηθεί η τιμή ενός αγαθού κάτω από το επίπεδο της αγοράς χωρίς να αυξηθεί, με τον καιρό, η ζήτηση και να μειωθεί η προσφορά. Οι παραγωγοί με το υψηλότερο κόστος βγαίνουν από την αγορά. Αν η κυβέρνηση προσπαθήσει να αποτρέψει την έλλειψη μειώνοντας και τις τιμές της εργασίας και των πρώτων υλών, προκαλεί έλλειψη και σε αυτές^[3]. Ο Λούντβιχ φον Μίζες (Ludwig von Mises) έδωσε το 1950 το παράδειγμα του γάλακτος: αν η τιμή του γάλακτος οριστεί κάτω από την τιμή της αγοράς, οι παραγωγοί με το υψηλότερο κόστος παθαίνουν ζημία, σταματούν να πουλούν γάλα και χρησιμοποιούν τις αγελάδες τους για βούτυρο, τυρί ή κρέας. Οι καταναλωτές βρίσκουν λιγότερο γάλα, όχι περισσότερο. Για να το αποφύγει, η κυβέρνηση ορίζει και τις τιμές των συντελεστών παραγωγής του γάλακτος, και ο έλεγχος απλώνεται βήμα βήμα σε όλες τις τιμές και στους μισθούς^[4]. Η κατώτατη τιμή είναι η ίδια παρέμβαση με αντίθετο πρόσημο: αντί για έλλειψη, προκαλεί πλεόνασμα.

Υπάρχει και ένα ερώτημα κατανομής. Μια εγγυημένη τιμή ανά κιλό ωφελεί περισσότερο όποιον πουλά τα περισσότερα κιλά. Όταν η στήριξη συνδέεται με την παραγωγή ή με τη γη, μέρος της μπορεί να περάσει σε όσους κατέχουν τον σπάνιο συντελεστή, συνήθως τη γη. Μελέτη για τα νέα κράτη μέλη της ΕΕ βρήκε, για παράδειγμα, ότι περίπου 0,19 € από κάθε επιπλέον ευρώ ενίσχυσης ανά έκταση περνούσε στα ενοίκια^[21].

3. Η ευρωπαϊκή εμπειρία: αγορές παρέμβασης και ποσοστώσεις

Με μια ματιά: η ΕΕ διατηρεί ακόμη τη δημόσια παρέμβαση για ορισμένα προϊόντα, με όρια ποσότητας στη σταθερή τιμή. Όπου η τιμή εγγυήθηκε σε υψηλό επίπεδο, χρειάστηκε και έλεγχος της ποσότητας.

Η ιστορία της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) με τις εγγυημένες τιμές, τα «βουνά βουτύρου» της δεκαετίας του 1970, τις ποσοστώσεις γάλακτος του 1984 και τη μεταρρύθμιση MacSharry του 1992, υπάρχει στην ενότητα για την κατώτατη τιμή του άρθρου για το ελαιόλαδο. Εδώ στεκόμαστε σε δύο πιο πρόσφατα παραδείγματα.

Το γάλα σε σκόνη, 2015–2019

Ο Κανονισμός 1308/2013 προβλέπει δημόσια παρέμβαση, δηλαδή αγορά από το δημόσιο σε προκαθορισμένη τιμή, για ορισμένα προϊόντα. Για το μαλακό σιτάρι, το βούτυρο και το αποβουτυρωμένο γάλα σε σκόνη είναι ανοιχτή αυτόματα σε ορισμένες περιόδους του έτους· για το σκληρό σιτάρι, το κριθάρι, τον αραβόσιτο, το ρύζι και το βόειο κρέας την ανοίγει η Επιτροπή μόνο αν το απαιτεί η κατάσταση της αγοράς^[5]. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1370/2013 του Συμβουλίου ορίζει ότι η αγορά στη σταθερή τιμή παρέμβασης γίνεται μέχρι ορισμένη ποσότητα (109.000 τόνοι για το γάλα σε σκόνη) και πέρα από αυτήν με διαγωνισμό^[6].

Μετά την κρίση των τιμών του γάλακτος του 2015–2016, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αγόρασε από το 2015 έως το 2017 συνολικά 380.000 τόνους αποβουτυρωμένου γάλακτος σε σκόνη. Από τα τέλη του 2016 άρχισε να τους ξαναπουλά με διαγωνισμούς και πούλησε τους τελευταίους 162 τόνους στις 21/6/2019. Η Επιτροπή υποστήριξε ότι η διάθεση έγινε χωρίς να επηρεαστεί η τιμή και ότι η τιμή του γάλακτος ανέβηκε από 26 λεπτά το κιλό το καλοκαίρι του 2016 σε 34 λεπτά τον Μάιο του 2019^[7]. Το παράδειγμα δείχνει και τα δύο πρόσωπα της παρέμβασης. Η αγορά από το δημόσιο στήριξε την τιμή όταν έπεφτε. Το προϊόν όμως δεν εξαφανίστηκε: έμεινε στις αποθήκες 14 κρατών μελών και χρειάστηκαν δυόμισι χρόνια διαγωνισμών για να επιστρέψει στην αγορά. Όσο έμενε εκεί, η αγορά ήξερε ότι κάποια στιγμή θα επιστρέψει (δική μας παρατήρηση).

Η ζάχαρη: κατώτατη τιμή μαζί με ποσόστωση

Μέχρι το τέλος της περιόδου εμπορίας 2016/2017 (30/9/2017), η ΕΕ είχε για τα τεύτλα και κατώτατη τιμή και ποσοστώσεις παραγωγής. Ο Κανονισμός 1370/2013 όριζε κατώτατη τιμή 26,29 € ανά τόνο, αλλά μόνο για τα «τεύτλα ποσόστωσης», δηλαδή για την ποσότητα που αντιστοιχούσε στην ποσόστωση κάθε επιχείρησης^[6][5]. Η εγγύηση δεν κάλυπτε όποιον ήθελε να παράγει· κάλυπτε όσους είχαν ποσόστωση.

4. Ισπανία: απαγόρευση αγοράς κάτω από το κόστος

Με μια ματιά: η Ισπανία απαγορεύει ρητά την αγορά κάτω από το κόστος παραγωγής. Η αρχή ανταγωνισμού της προειδοποίησε για τις παρενέργειες. Το 2026 οι αγροτικές οργανώσεις δηλώνουν ότι οι τιμές του ελαιολάδου είναι κάτω από το κόστος των περισσότερων εκμεταλλεύσεων.

Με το Real Decreto-ley 5/2020 της 25/2/2020 η Ισπανία πρόσθεσε στον νόμο 12/2013 για την αλυσίδα τροφίμων το άρθρο 12 ter, με τίτλο «Destrucción de valor en la cadena» («Καταστροφή αξίας στην αλυσίδα»). Η διάταξη τροποποιήθηκε στη συνέχεια με τους νόμους 8/2020 και 16/2021. Κατά το ισχύον κείμενο, κάθε επιχείρηση της αλυσίδας πρέπει να πληρώνει στην αμέσως προηγούμενη «τιμή ίση ή ανώτερη από το κόστος παραγωγής» που αυτή πραγματικά επωμίστηκε, και ο λιανοπωλητής δεν μπορεί να πουλά στον καταναλωτή κάτω από την πραγματική τιμή αγοράς^[8][9].

Η Εθνική Επιτροπή Αγορών και Ανταγωνισμού της Ισπανίας (CNMC), στη γνώμη που εξέδωσε στις 2/9/2020 για το προσχέδιο νόμου που τροποποιούσε τον νόμο 12/2013, σημείωσε για την υποχρέωση οι τιμές να καλύπτουν το κόστος παραγωγής ότι:

• το «κόστος παραγωγής» δεν ορίζεται με ακρίβεια· ο νόμος δεν διευκρινίζει αν μετρά το μεταβλητό ή το συνολικό κόστος, το βραχυχρόνιο ή το μακροχρόνιο, το λογιστικό ή το κόστος ευκαιρίας·
• η υποχρέωση κάνει τις συμβάσεις πιο σύνθετες και ευνοεί τη χρήση κοινών δεικτών κόστους, που μπορούν να οδηγήσουν σε ευθυγράμμιση των τιμών·
• δεν είναι σαφές αν την ευθύνη να ελέγξει ότι τηρείται το κόστος έχει ο αγοραστής ή ο πωλητής, κάτι που βλάπτει την ασφάλεια δικαίου·
• η ρύθμιση ισοδυναμεί στην πράξη με απαγόρευση πώλησης με ζημία σε όλη την αλυσίδα.

Κατά την CNMC, τα μέτρα αυτά έχουν σημαντικό αντίκτυπο στον ανταγωνισμό^[9]. Η σημείωση για το κόστος ευκαιρίας έχει ουσία: το κόστος δεν είναι ένας αντικειμενικός αριθμός που βρίσκεται γραμμένος κάπου. Για τον ίδιο ελαιώνα, ο ιδιοκτήτης που δουλεύει μόνος του, ο ενοικιαστής και ο παραγωγός με δάνειο έχουν διαφορετικό κόστος.

Η εμπειρία του 2026 δείχνει το όριο του κανόνα. Στις 9/10/2026 οι τέσσερις μεγάλες αγροτικές οργανώσεις της Ισπανίας, ASAJA, COAG, UPA και Cooperativas Agro-alimentarias, έγραψαν στον υπουργό Γεωργίας ότι οι μέσες τιμές ήταν περίπου 3,30 €/κιλό για το έξτρα παρθένο και 2,90 €/κιλό για το λαμπάντε, τιμές «κάτω από το κόστος παραγωγής των περισσότερων εκμεταλλεύσεων». Ζήτησαν να εκδοθεί αμέσως ο κανόνας εμπορίας που εφαρμόζει το άρθρο 167α του Κανονισμού 1308/2013, με ποσοστό υποχρεωτικής αποθεματοποίησης για τα ελαιοτριβεία^[10]. Ο νόμος μπορεί να απαγορεύσει σε έναν αγοραστή να πληρώσει λιγότερο· δεν μπορεί να τον υποχρεώσει να αγοράσει. Όταν η προσφορά ξεπερνά τη ζήτηση στην τιμή που θέλουν οι παραγωγοί, η πρόταση που μένει είναι να βγει ποσότητα από την αγορά.

5. Τα πλαφόν στην Ελλάδα ως το 2026

Με μια ματιά: η Ελλάδα είχε πλαφόν στο μικτό περιθώριο κέρδους από την περίοδο της πανδημίας ως το 2025 και ξανά το 2026. Το μέτρο αφορούσε τη βιομηχανία, το χονδρεμπόριο και τα σούπερ μάρκετ, και κάποια περίοδο ρητά και τα γεωργικά προϊόντα και τις εισροές τους.

Το πρώτο πλαφόν (ως το 2025)

Κατά τον Οικονομικό Ταχυδρόμο, το πρώτο πλαφόν στο περιθώριο κέρδους τέθηκε σε ισχύ το 2020, ως έκτακτο μέτρο της πανδημίας^[13]. Το άρθρο 58 του ν. 4818/2021, με αφορμή την πανδημία του κορωνοϊού, απαγόρευσε μικτό περιθώριο κέρδους μεγαλύτερο από εκείνο πριν από την 1/9/2020 για προϊόντα και υπηρεσίες απαραίτητα για την υγεία, τη διατροφή, τη διαβίωση, τη μετακίνηση και την ασφάλεια του καταναλωτή. Προέβλεπε πρόστιμα από 1.000 έως 1.000.000 € και έδινε στον υπουργό τη δυνατότητα να ορίσει ανώτατη τιμή πώλησης^[16]. Με την παράταση του 2022 η απαγόρευση επεκτάθηκε ρητά στην «πώληση γεωργικών προϊόντων και τροφίμων, ιδίως πρώτων υλών για παραγωγή λιπασμάτων, λιπασμάτων, ζωοτροφών, ωμών δημητριακών παντός είδους, αλεύρων, ηλίανθου και φυτικών ελαίων», με βάση αναφοράς το περιθώριο πριν από την 1/9/2021^[17]. Το μέτρο παρατεινόταν διαδοχικά και, με τροπολογία που κατατέθηκε στις 30/4/2025, ολοκληρώθηκε στις 30/6/2025, με βάση αναφοράς το περιθώριο έως τις 31/12/2021· το «Καλάθι του Νοικοκυριού» και η υποχρεωτική ανακοίνωση των ανατιμήσεων παρατάθηκαν έως τις 31/10/2025^[18].

Το πλαφόν του 2026

Με την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου της 11/3/2026 (ΦΕΚ Α΄ 37), η κυβέρνηση επέβαλε, ως τις 30/6/2026, ανώτατο όριο στο περιθώριο των καυσίμων: έως 5 λεπτά ανά λίτρο για τις εταιρείες εμπορίας και έως 12 λεπτά για τα πρατήρια, στην αμόλυβδη 95 οκτανίων και στο πετρέλαιο κίνησης^[11]. Στα τρόφιμα και στα είδη πρώτης ανάγκης απαγόρευσε μικτό περιθώριο κέρδους ανά κωδικό μεγαλύτερο από τον μέσο όρο του ίδιου κωδικού το 2025, για τη βιομηχανία τροφίμων, το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ και τις εμπορικές εταιρείες^[11].

Η υπουργική απόφαση 21330/2026 (ΦΕΚ Β΄ 1411/12-3-2026) όρισε τη διαδικασία ελέγχου, την κλιμάκωση των προστίμων (από 5.000 € έως 5.000.000 €) και τις κατηγορίες προϊόντων. Στην αρχική της μορφή απαριθμούσε 59 κατηγορίες, ανάμεσά τους το ελαιόλαδο, τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, το νωπό χοιρινό, κοτόπουλο, μοσχάρι και αρνί, τα φρέσκα ψάρια, το γάλα, το γιαούρτι, τη φέτα, τα αυγά, τα όσπρια, το ρύζι και το αλεύρι^[12]. Ο έλεγχος γίνεται με τύπο: η «θεωρητική τιμή πώλησης» είναι το μέσο κόστος των πωληθέντων στην περίοδο ελέγχου διαιρεμένο με (1 μείον το ποσοστό μικτού κέρδους του 2025)^[12]. Αρμόδια είναι η Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή^[12].

Στις 30/6/2026 το πλαφόν έληξε χωρίς παράταση. Ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος ανακοίνωσε, μετά από σύσκεψη υπό τον πρωθυπουργό, δέσμευση της βιομηχανίας και των σούπερ μάρκετ να μην αυξήσουν τιμές το καλοκαίρι και «εθνική κοινωνική συμφωνία» για μειώσεις τιμών από τον Σεπτέμβριο. Χαρακτήρισε το πλαφόν «αγρίως παρεμβατικό μέτρο, σοσιαλιστικού χαρακτήρα, αλλά αναγκαίο» και ανέφερε ότι περίπου 2.000 κωδικοί μειώθηκαν κατά μέσο όρο 6% λόγω της εφαρμογής του^[14]. Στα μέσα Οκτωβρίου 2026 δήλωσε ότι με τη συμφωνία μειώθηκαν οι τιμές σε 1.740 κωδικούς, ότι η συμφωνία θα παραταθεί ως το τέλος του έτους και ότι μελετά προτάσεις της Ανεξάρτητης Αρχής για τις αδικαιολόγητες ανατιμήσεις^[15].

Η αγορά αντέδρασε έντονα. Ο ΣΕΒ και ο Σύνδεσμος Ελληνικών Βιομηχανιών Τροφίμων είχαν προτείνει να μη γίνει καμία ανατίμηση ως τα τέλη Απριλίου αντί για πλαφόν. Ο πρόεδρος της Ένωσης Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας Αριστοτέλης Παντελιάδης προειδοποίησε ότι «όταν προσθέτεις κόστη, αργά ή γρήγορα αυτά θα φτάσουν στην τιμή»· κατά τον Οικονομικό Ταχυδρόμο, εννοούσε το διοικητικό βάρος της παρακολούθησης ανά κωδικό. Ο γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ Νίκος Βέττας είπε ότι «αυτό που τιμωρείς είναι το κέρδος» και ότι τέτοιες ρυθμίσεις φρενάρουν την επιβράβευση της αποδοτικότητας^[13]. Αυτές είναι θέσεις μερών με συμφέρον ή αναλυτών, όχι μετρήσεις.

Τι σημαίνει για τον παραγωγό

Το πλαφόν του 2026 δεν όριζε την τιμή που πληρώνεται ο αγρότης. Όριζε το ποσοστό που μπορεί να προσθέσει ο μεταποιητής ή ο έμπορος πάνω στο κόστος του. Από τον τύπο της απόφασης προκύπτουν, κατά την ανάγνωσή μας, τρία πράγματα:

• Το κέρδος σε ευρώ ακολουθεί το κόστος. Αφού το ποσοστό μένει σταθερό, όσο ακριβότερα αγοράζει ένας έμπορος, τόσο περισσότερα ευρώ επιτρέπεται να κερδίσει ανά μονάδα. Το μέτρο δεν ανταμείβει επιπλέον όποιον βρίσκει φθηνότερο προμηθευτή ή μειώνει τα έξοδά του.
• Η βάση είναι μια παλιά χρονιά. Το περιθώριο του 2025 αντανακλούσε τις συνθήκες του 2025. Ο Χάζλιτ σημειώνει ότι όσοι επιβάλλουν έλεγχο τιμών θεωρούν «λογική» την τιμή της στιγμής που αρχίζει ο έλεγχος και «παράλογη» κάθε υψηλότερη, ανεξάρτητα από το πώς άλλαξαν από τότε οι συνθήκες της παραγωγής και της ζήτησης^[3].
• Το κόστος της συμμόρφωσης δεν εξαφανίζεται. Η απόδειξη ότι κάθε κωδικός τηρεί το όριο απαιτεί στοιχεία για αποθέματα, αγορές και πωλήσεις σε δύο περιόδους^[12]. Αν το κόστος αυτό μετακυλιστεί, όπως υποστήριξαν τα σούπερ μάρκετ^[13], θα φανεί είτε στην τιμή του καταναλωτή είτε στην τιμή που προσφέρεται στον προμηθευτή.

Δεν βρήκαμε δημοσιευμένη αξιολόγηση της Ανεξάρτητης Αρχής ή του υπουργείου για την επίδραση του πλαφόν στις τιμές παραγωγού. Η μείωση του 6% σε περίπου 2.000 κωδικούς είναι εκτίμηση του υπουργού, που την αποδίδει στο μέτρο· δεν ξέρουμε πόσο από αυτήν οφείλεται στο πλαφόν και πόσο στην πτώση του κόστους μετά την ομαλοποίηση των τιμών του πετρελαίου, που ανέφερε ο ίδιος^[14].

6. Ουγγαρία: πάγωμα τιμών στο ράφι

Με μια ματιά: από τον Φεβρουάριο του 2022 ως τον Ιούλιο του 2023 η Ουγγαρία πάγωσε τις τιμές βασικών τροφίμων στο επίπεδο του Οκτωβρίου 2021. Για περισσότερο από έναν χρόνο, ο πληθωρισμός των τροφίμων στη χώρα ήταν ο υψηλότερος στην ΕΕ.

Με το κυβερνητικό διάταγμα 6/2022, από την 1/2/2022, οι τιμές της ζάχαρης, του αλευριού, του ηλιελαίου, του χοιρινού μπουτιού, του στήθους και άλλων μερών κοτόπουλου και του γάλακτος δεν μπορούσαν να ξεπερνούν τις τιμές της 15/10/2021. Οι έμποροι έπρεπε να έχουν τα προϊόντα διαθέσιμα, μπορούσαν όμως να πουλούν παρόμοια προϊόντα σε υψηλότερη τιμή. Στις 9/11/2022 προστέθηκαν τα αυγά και οι πατάτες, με την τιμή της 30/9/2022. Το μέτρο παρατάθηκε πολλές φορές και ίσχυσε ως τις 31/7/2023^[19].

Τον Μάρτιο του 2022 η κεντρική τράπεζα της Ουγγαρίας (MNB) υπολόγιζε ότι το πλαφόν μείωσε τον πληθωρισμό κατά 0,4 ποσοστιαία μονάδα. Σε έκθεση του Δεκεμβρίου 2022, όμως, έγραφε ότι τα πλαφόν δεν συγκρατούσαν τον πληθωρισμό αλλά τον τροφοδοτούσαν: τα προϊόντα με πλαφόν ήταν μόλις το 2,4% του καλαθιού του καταναλωτή, ενώ τα τρόφιμα συνολικά το 20%, και οι έμποροι μπορούσαν να αυξήσουν τις τιμές των υπόλοιπων^[19]. Στη μελέτη του 2024 για τον πληθωρισμό των τροφίμων, η MNB σημειώνει ότι από τον Αύγουστο του 2022 ως τον Σεπτέμβριο του 2023 ο πληθωρισμός των τροφίμων στην Ουγγαρία ήταν ο υψηλότερος στην ΕΕ, ότι «τα πλαφόν δεν βοήθησαν στη συγκράτηση του πληθωρισμού των τροφίμων» και ότι το πάγωμα των τιμών είχε αποτέλεσμα που στρέβλωνε την αγορά. Οι έμποροι αντιστάθμισαν τη μείωση του περιθωρίου στα προϊόντα με σταθερή τιμή αυξάνοντας τα περιθώρια σε άλλα, ενώ το πλαφόν στρέβλωσε τη ζήτηση και τον ανταγωνισμό σε ολόκληρη τη βιομηχανία τροφίμων^[20]. Η MNB αναφέρει και άλλους παράγοντες, όπως τα κενά ανταγωνιστικότητας, το αυξημένο κόστος, την άνοδο των κερδών και τη ζήτηση· το πλαφόν δεν ήταν η μόνη αιτία.

Κατά την ανάγνωσή μας, η υποχρέωση των εμπόρων να έχουν πάντα τα προϊόντα διαθέσιμα δείχνει ότι ο ίδιος ο νομοθέτης προέβλεπε τον κίνδυνο: σε τιμή κάτω από εκείνη της αγοράς, κανείς δεν έχει λόγο να φέρνει το προϊόν στο ράφι, εκτός αν τον υποχρεώσει ο νόμος.

7. Ελλείψεις, ποιότητα, μαύρη αγορά

Με μια ματιά: το ανώτατο όριο προκαλεί έλλειψη, η κατώτατη τιμή πλεόνασμα. Και τα δύο μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα και να σπρώξουν μέρος των συναλλαγών εκτός νόμου.

Ο Χάζλιτ περιγράφει τη σειρά. Όταν η τιμή κρατιέται χαμηλά και το προϊόν λείπει, η κυβέρνηση ορίζει ποιος έχει προτεραιότητα και πόσο δικαιούται ο καθένας, δηλαδή εισάγει δελτίο. Ο έλεγχος επεκτείνεται «κάθετα», στις πρώτες ύλες και στην εργασία, και «οριζόντια», στα υποκατάστατα. Στην Ευρώπη, κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά από αυτόν, η μαύρη αγορά μετρίαζε τα λάθη του ελέγχου, και σε ορισμένες χώρες οι άνθρωποι έβρισκαν αρκετή τροφή μόνο σε αυτήν^[3].

Για το λάδι η πρακτική ερώτηση είναι απλή: αν μια εγγυημένη τιμή κρατούσε το ελληνικό έξτρα παρθένο πάνω από το ισπανικό, ποιος θα το αγόραζε; Κατά την εκτίμησή μας, οι Έλληνες εμφιαλωτές και οι ξένοι αγοραστές θα στρέφονταν σε φθηνότερη προέλευση, εκτός αν η κατώτατη τιμή ίσχυε σε όλη την ΕΕ. Τότε θα χρειαζόταν δημόσια αγορά ή υποχρεωτική αποθεματοποίηση, δηλαδή κάτι αντίστοιχο με όσα ζητούν σήμερα οι ισπανικές οργανώσεις^[10].

8. Τι βοηθά τον παραγωγό

Με μια ματιά: δεν υπάρχει μέτρο που να ανεβάζει την τιμή χωρίς κόστος για κάποιον. Υπάρχουν όμως τρόποι να κρατά ο παραγωγός μεγαλύτερο μέρος της τιμής και να αντέχει τις κακές χρονιές.

• Χαμηλότερο κόστος. Η ενέργεια, οι εισροές, οι εισφορές και ο χρόνος που χάνεται στη γραφειοκρατία είναι μέρος του κόστους που μπορεί να μειωθεί με πολιτική απόφαση, χωρίς να οριστεί καμία τιμή.
• Ελευθερία πώλησης. Όσο ευκολότερα πουλά ο παραγωγός απευθείας, εμφιαλώνει ή εξάγει, τόσο λιγότερο εξαρτάται από έναν αγοραστή. Δείτε το άρθρο Ο αγρότης και η ελεύθερη αγορά.
• Συλλογική διαπραγμάτευση από εθελοντικές οργανώσεις. Το ενωσιακό δίκαιο επιτρέπει στους παραγωγούς να συγκεντρώνουν την προσφορά τους και να διαπραγματεύονται από κοινού μέσω αναγνωρισμένων οργανώσεων^[5]. Μια οργάνωση που αποφασίζει μόνη της πότε και σε ποιον πουλά, και με δικό της κίνδυνο αν θα αποθηκεύσει, δεν χρειάζεται κρατική εγγύηση. Δείτε το άρθρο Συνεταιρισμοί χωρίς κράτος.
• Διαφάνεια τιμών. Η δημοσίευση των τιμών παραγωγού, χονδρικής και λιανικής βοηθά τον παραγωγό να διαπραγματευτεί χωρίς να ορίζει κανείς την τιμή.
• Αποθεματικό και ασφάλιση. Οι τιμές των γεωργικών προϊόντων θα συνεχίσουν να κινούνται. Ένα αποθεματικό από τις καλές χρονιές, γραπτές συμβάσεις με σαφείς όρους και ασφάλιση αντέχουν περισσότερο από μια εγγύηση που μπορεί να αλλάξει με την επόμενη απόφαση. Για την ασφάλιση στον ΕΛΓΑ, δείτε το άρθρο Αγρότης χωρίς επιδοτήσεις.

Η άποψή μας

Ο ελαιοπαραγωγός που πουλά κάτω από το κόστος του δεν ζητά προνόμιο· ζητά να επιβιώσει. Η απάντηση όμως δεν μπορεί να είναι μια τιμή που ορίζεται στα χαρτιά. Μια κατώτατη τιμή πάνω από την αγορά αφήνει λάδι απούλητο, και το λάδι αυτό πρέπει να το αγοράσει το δημόσιο με τα χρήματα των φορολογουμένων, ανάμεσά τους και των ίδιων των αγροτών, ή να μείνει στις δεξαμενές. Ακολουθούν οι ποσοστώσεις και τα μητρώα: ποιος δικαιούται να πουλήσει, πόσο και με ποια χαρτιά. Ο παραγωγός ανταλλάσσει την αβεβαιότητα της αγοράς με την αβεβαιότητα της διοίκησης.

Το ίδιο ισχύει, ανάποδα, για τα πλαφόν. Η κυβέρνηση που το 2026 περιόρισε το περιθώριο της βιομηχανίας και των σούπερ μάρκετ το έκανε για να προστατέψει τον καταναλωτή. Ένα μέτρο όμως που κρατά σταθερό το ποσοστό του εμπόρου και αφήνει ελεύθερο το κόστος του δεν πιέζει κανέναν να γίνει πιο αποδοτικός, και ένα μέτρο που απειλεί με πρόστιμα έως 5 εκατ. € προσθέτει κόστος και κίνδυνο σε κάθε επιχείρηση της αλυσίδας. Όταν η πίεση στο ράφι μετακυλίεται τελικά στους προμηθευτές, ο πιο αδύναμος κρίκος είναι συνήθως ο παραγωγός. Η Ισπανία δείχνει το όριο από την άλλη πλευρά: ούτε ένας νόμος που απαγορεύει ρητά την αγορά κάτω από το κόστος δεν κράτησε την τιμή του λαδιού πάνω από το κόστος όταν ήρθε μεγάλη σοδειά.

Για τις τιμές, το κράτος μπορεί να κάνει κάτι απλό: να μην τις αλλοιώνει και να μειώσει τα βάρη που επιβάλλει το ίδιο, δηλαδή φόρους και εισφορές που δεν συνδέονται με υπηρεσία, γραφειοκρατία, εμπόδια στην απευθείας πώληση και στην εξαγωγή. Τα υπόλοιπα είναι υπόθεση των ίδιων των παραγωγών: πώς θα πουλήσουν από κοινού, πώς θα αποθηκεύσουν με δικό τους κίνδυνο, πώς θα ασφαλιστούν. Μια τιμή που λέει την αλήθεια είναι δυσάρεστη τις κακές χρονιές. Μια τιμή που λέει ψέματα είναι ακριβότερη κάθε χρονιά.

Σχετικά άρθρα: Γιατί έπεσε η τιμή του ελαιολάδου · Ο αγρότης και η ελεύθερη αγορά · Συνεταιρισμοί χωρίς κράτος · Αγρότης χωρίς επιδοτήσεις