Συνεταιρισμοί χωρίς κράτος: γιατί κατέρρευσαν όσοι στηρίχθηκαν στο κράτος και πότε λειτουργεί μια εθελοντική ένωση παραγωγών

Η Ελλάδα είχε κάποτε περισσότερους από 7.000 αγροτικούς συνεταιρισμούς· σήμερα στο Εθνικό Μητρώο εμφανίζονται 1.095 με ενημερωμένα στοιχεία. Το 2011 πολλοί από αυτούς δεν είχαν κανένα έσοδο, και μεγάλο μέρος του συστήματος στηριζόταν στα δάνεια της Αγροτικής Τράπεζας, στις ρυθμίσεις χρεών και στην κομματική επιρροή· όταν η στήριξη αυτή έπαψε, οι περισσότεροι διαλύθηκαν ή διαγράφηκαν. Το άρθρο εξετάζει την ιστορία, το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, ελληνικά και διεθνή παραδείγματα και τη θεωρία, και καταλήγει στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μια εθελοντική ένωση παραγωγών λειτουργεί χωρίς να εξαρτάται από το κράτος.

Σύντομη απάντηση

• Τι κατέρρευσε: ένα σύστημα χιλιάδων μικρών συνεταιρισμών και δευτεροβάθμιων ενώσεων που χρηματοδοτούνταν από την κρατική Αγροτική Τράπεζα (ΑΤΕ), διοικούνταν συχνά με κομματικά κριτήρια και διασώζονταν επανειλημμένα με ρυθμίσεις χρεών^[1][4]. Η ΚΥΔΕΠ τέθηκε σε εκκαθάριση το 1993 και η ΑΤΕ το 2012^[3][5].
• Πόσο κόστισε: το 2017 ο αρμόδιος Υπουργός ανέφερε στη Βουλή ληξιπρόθεσμες οφειλές συνεταιριστικών οργανώσεων περίπου 1,8 δισ. € και, μαζί με τις ανακτήσεις ενισχύσεων της ΕΕ, περίπου 2,4 δισ. €^[7].
• Τι ισχύει σήμερα: ο ν. 4673/2020 ορίζει τον αγροτικό συνεταιρισμό ως αυτόνομη εθελοντική ένωση προσώπων με εμπορική ιδιότητα. Απαιτούνται τουλάχιστον 10 ιδρυτικά μέλη, ελάχιστο κεφάλαιο 10.000 € και εγγραφή στο Εθνικό Μητρώο Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΜΑΣ)^[10].
• Άλλες μορφές: οι Ομάδες Παραγωγών (τουλάχιστον 5 μέλη και 40.000 € εμπορευόμενη παραγωγή) και οι Οργανώσεις Παραγωγών (τουλάχιστον 20 μέλη και 250.000 €) αναγνωρίζονται με βάση τον Κανονισμό (ΕΕ) 1308/2013 και την ΥΑ 2448/229173/2024^[14][15].
• Τι λειτουργεί: οι συνεταιρισμοί που επιβίωσαν ή αναπτύχθηκαν, στην Ελλάδα (Ζαγορά Πηλίου, «Πίνδος») και στο εξωτερικό (Arla, FrieslandCampina, Dcoop), έχουν κοινά χαρακτηριστικά: σαφή εμπορικό σκοπό, δέσμευση παράδοσης, κεφάλαιο από τα μέλη, επαγγελματική διοίκηση και έλεγχο από τα μέλη, όχι από το κράτος.

1. Ιστορική αναδρομή: από τον Αλμυρό στην κρατική εξάρτηση

Ο πρώτος σύγχρονος αγροτικός συνεταιρισμός της Ελλάδας ιδρύθηκε, σύμφωνα με τη μελέτη του Κωνσταντίνου Ηλιόπουλου για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2012), το 1906 στον Αλμυρό της Θεσσαλίας. Ο πρώτος συνεταιριστικός νόμος, ο ν. 602/1915, ακολούθησε εννέα χρόνια αργότερα. Οι επίσημες στατιστικές του 1915 κατέγραφαν 150 αγροτικούς συνεταιρισμούς, ενώ έως το 1929 είχαν ιδρυθεί 5.186 συνεταιριστικές οργανώσεις^[1].

Από την αρχή ο θεσμός αναπτύχθηκε σε στενή σχέση με το κράτος. Σύμφωνα με την ίδια μελέτη, από το 1915 έως το 1970 ψηφίστηκαν 946 τροποποιήσεις του ν. 602/1915. Η κρατική παρέμβαση κορυφώθηκε στις δικτατορίες του 1936–1940 και του 1967–1974, καθώς και στη δεκαετία του 1980· νομοθεσία των αρχών εκείνης της δεκαετίας εξάρτησε την εκλογή στο διοικητικό συμβούλιο από την υποστήριξη του υποψηφίου από συγκεκριμένο πολιτικό κόμμα^[1]. Ο ν. 2810/2000 κατάργησε κάθε αναφορά στα πολιτικά κόμματα. Κατά τη μελέτη, όμως, και μετά το 2000 τα αποτελέσματα των περισσότερων συνεταιριστικών εκλογών ανακοινώνονταν στον Τύπο όπως τα αποτελέσματα των εθνικών εκλογών^[1].

Η μελέτη παραθέτει δήλωση διευθύνοντος συμβούλου δευτεροβάθμιας (ομοσπονδιακής) συνεταιριστικής οργάνωσης, όπως την καταγράφει κείμενο του Demakis (2004):

«After working twenty years for co-operatives, I am certain that the establishment of 6,000 or 8,000 local agricultural co-operatives was a political decision. That is, politicians decided that they need 10,000 local party leaders …»

Σε ελληνική μετάφραση της σύνταξης: «Μετά από είκοσι χρόνια εργασίας στους συνεταιρισμούς, είμαι βέβαιος ότι η ίδρυση 6.000 ή 8.000 τοπικών αγροτικών συνεταιρισμών ήταν πολιτική απόφαση. Δηλαδή, οι πολιτικοί αποφάσισαν ότι χρειάζονται 10.000 τοπικά κομματικά στελέχη…» (Demakis 2004, όπως παρατίθεται στον Ηλιόπουλο 2012)^[1].

Ο κατακερματισμός είχε και οικονομικό κόστος. Η μελέτη, επικαλούμενη έρευνα του 2000, αναφέρει ότι στον νομό Χανίων οκτώ δευτεροβάθμιες ενώσεις ελαιολάδου ανταγωνίζονταν μεταξύ τους, παρότι οι τιμές παραγωγού για το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο ήταν επί χρόνια πολύ χαμηλές^[1].

Η σχέση με το κράτος έχει και συνταγματική βάση. Κατά το άρθρο 12 παρ. 4 του Συντάγματος, οι γεωργικοί και αστικοί συνεταιρισμοί αυτοδιοικούνται σύμφωνα με τον νόμο και το καταστατικό τους και «προστατεύονται και εποπτεύονται από το Κράτος, που είναι υποχρεωμένο να μεριμνά για την ανάπτυξή τους». Η παρ. 5 επιτρέπει τη σύσταση αναγκαστικών συνεταιρισμών με νόμο^[2].

Η εθνική συνομοσπονδία, η ΠΑΣΕΓΕΣ, ιδρύθηκε το 1935^[1]. Κατά τη μελέτη, το άρθρο 6 παρ. 4 του ν. 3399/2005 έδινε στην ΠΑΣΕΓΕΣ το δικαίωμα να λαμβάνει το 2,5% των ετήσιων εσόδων του ΕΛΓΑ^[1]. Τον Ιανουάριο του 2016 το διοικητικό της συμβούλιο αποφάσισε τον μετασχηματισμό της^[31]. Ο ν. 4673/2020 προβλέπει πλέον ως εθνική συντονιστική οργάνωση την Εθνική Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΘ.Ε.Α.Σ.), νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα^[10].

2. Η κατάρρευση: ΑΤΕ, χρέη, ΚΥΔΕΠ

Με μια ματιά: η ΑΤΕ δάνειζε, το κράτος ρύθμιζε τα χρέη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε ορισμένες ρυθμίσεις ασυμβίβαστες κρατικές ενισχύσεις, και το 2012 η ΑΤΕ τέθηκε σε ειδική εκκαθάριση. Το 2017 οι ληξιπρόθεσμες οφειλές των συνεταιριστικών οργανώσεων αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την ΑΤΕ υπό ειδική εκκαθάριση, την Τράπεζα Πειραιώς, το Δημόσιο και τα ασφαλιστικά ταμεία.

Στο τέλος της δεκαετίας του 1980 πολλές συνεταιριστικές οργανώσεις είχαν συσσωρεύσει τεράστια χρέη, που απειλούσαν την επιβίωσή τους^[1]. Το κράτος αντέδρασε με νομοθετικές ρυθμίσεις των χρεών. Το άρθρο 32 του ν. 2008/1992 και το άρθρο 5 του ν. 2237/1994 προέβλεψαν την ανάληψη ή ρύθμιση οφειλών των συνεταιρισμών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε με την απόφαση 2002/458/ΕΚ της 1/3/2002 ότι τα καθεστώτα αυτά, καθώς και τα μέτρα υπέρ του γαλακτοκομικού συνεταιρισμού ΑΓΝΟ, αποτελούσαν κρατικές ενισχύσεις ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά και διέταξε την ανάκτησή τους. Το Δικαστήριο της ΕΕ απέρριψε την προσφυγή της Ελλάδας στις 29/4/2004 (υπόθεση C-278/00). Οι δύο αποφάσεις αναφέρονται ρητά στο άρθρο 19 του ν. 4691/2020, που ρυθμίζει την εκτέλεσή τους^[4][32].

Η Κεντρική Υπηρεσία Διαχειρίσεως Εγχωρίων Προϊόντων (ΚΥΔΕΠ) ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1940^[3]. Ήταν κοινοπραξία συνεταιριστικών οργανώσεων για την εμπορία σιτηρών, βαμβακιού και σπόρων, με δραστηριότητα και στα σιτηρά για ζωοτροφές, και η μεγαλύτερη τριτοβάθμια συνεταιριστική οργάνωση που εξήγαγε σιτηρά^[1]. Κατά τη μελέτη του 2012, τη δεκαετία του 1980 η κυβέρνηση υποχρέωσε την ΚΥΔΕΠ να καταβάλλει στα μέλη της τιμές υψηλότερες από τις τιμές της αγοράς, με την υπόσχεση ότι θα καλύψει τη διαφορά. Η υπόσχεση δεν τηρήθηκε και η ΚΥΔΕΠ δανειζόταν από την ΑΤΕ για να συνεχίσει να λειτουργεί^[1]. Τον Μάιο του 1993 τέθηκε σε εκκαθάριση με δικαστική απόφαση, λόγω των υπέρογκων χρεών της^[3]. Κατά τη γνωμοδότηση 166/2020 του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, η ειδική εκκαθάριση της «Κοινοπραξίας Ενώσεων Γεωργικών Συνεταιρισμών Διαχείρισης Εγχώριων Προϊόντων» (ΚΥΔΕΠ) «δεν έχει περατωθεί»^[3]. Άλλες μεγάλες συνεταιριστικές επιχειρήσεις, όπως η ΔΩΔΩΝΗ, η ΣΕΚΑΠ, η ΕΛΒΙΖ και η ΣΥΝΕΔΙΑ, περιήλθαν σε πλειοψηφική κυριότητα της ΑΤΕ^[1].

Τον Απρίλιο του 2011 το Υπουργείο απέστειλε ερωτηματολόγιο σε 5.648 συνεταιρισμούς. Από όσους απάντησαν, 1.543 δεν είχαν κανένα έσοδο, 3.266 είχαν πολύ χαμηλά έσοδα και μόνο 908 ήταν κερδοφόροι^[1]. Τον ίδιο χρόνο, ο ν. 4015/2011 υποχρέωσε τις ενώσεις αγροτικών συνεταιρισμών (ΕΑΣ) να μετατραπούν σε αγροτικούς συνεταιρισμούς ή σε ανώνυμες εταιρείες με πλειοψηφική συμμετοχή αγροτικών συνεταιρισμών. Όσες δεν μετατράπηκαν διαγράφηκαν και τέθηκαν σε αναγκαστική εκκαθάριση^[8].

Στις 27/7/2012 η Τράπεζα της Ελλάδος ανακάλεσε την άδεια της ΑΤΕ και την έθεσε σε ειδική εκκαθάριση. Το υγιές τμήμα μεταβιβάστηκε στην Τράπεζα Πειραιώς έναντι 95 εκατ. €^[5]. Στο τμήμα υπό εκκαθάριση παρέμειναν, μεταξύ άλλων, μη εξυπηρετούμενα δάνεια με εξασφάλιση σε αγροτική γη και θυγατρικές όπως η ΔΩΔΩΝΗ, η ΣΕΚΑΠ, η ΕΒΖ και η ΕΛΒΙΖ^[6].

Τον Μάρτιο του 2017 ο Υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης ανέφερε στη Βουλή τις ληξιπρόθεσμες οφειλές των συνεταιριστικών οργανώσεων: περίπου 850 εκατ. € προς την παλαιά ΑΤΕ, 450 εκατ. € προς την Τράπεζα Πειραιώς, 220 εκατ. € προς το Δημόσιο και 300 εκατ. € προς το ΙΚΑ και άλλα ασφαλιστικά ταμεία. Με τις ανακτήσεις ενισχύσεων της ΕΕ, περίπου 580 εκατ. €, το σύνολο έφτανε τα 2,4 δισ. €^[7].

3. Το ισχύον πλαίσιο (ν. 4673/2020)

Ο ν. 4384/2016 αντικατέστησε το συνεταιριστικό πλαίσιο του ν. 4015/2011 και απαιτούσε τουλάχιστον 20 ιδρυτικά μέλη (άρθρο 4). Το άρθρο 37 του ν. 4673/2020 κατάργησε τα άρθρα 1 έως 34, 36 και 39 έως 41 του ν. 4384/2016· παραμένει σε ισχύ, μεταξύ άλλων, το άρθρο 37 για τις οργανώσεις παραγωγών^[9][10]. Ο ν. 4673/2020 ορίζει τους αγροτικούς συνεταιρισμούς (ΑΣ) ως «αυτόνομες εθελοντικές ενώσεις προσώπων» με συνιδιόκτητη και δημοκρατικά διοικούμενη επιχείρηση. Είναι νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου με εμπορική ιδιότητα^[10].

Ο νόμος περιέχει και διατάξεις που αφορούν το παρελθόν. Οι ΑΣ που ήταν εγγεγραμμένοι στο προηγούμενο μητρώο όφειλαν να προσαρμόσουν τα καταστατικά τους έως τις 30/6/2024, διαφορετικά διαγράφονται από το ΕΜΑΣ (άρθρο 36)^[10]. Το άρθρο 41 αφορά συνεταιριστικές οργανώσεις που τελούν υπό εκκαθάριση ή πτώχευση ή σε διαδικασία εξυγίανσης. Για τα μέλη των διοικήσεών τους αναστέλλει την ατομική και αλληλέγγυα ευθύνη, τα διοικητικά μέτρα και τις κυρώσεις, καθώς και την ποινική ή αστική ευθύνη για τη μη καταβολή φόρων, τελών και εισφορών προς το Δημόσιο και τους φορείς κοινωνικής ασφάλισης. Η αναστολή ίσχυε για έως πέντε έτη από την έναρξη ισχύος του νόμου· ο ν. 5290/2026 παρέτεινε την προθεσμία έως τις 31/12/2027^[10][11].

Στο ΕΜΑΣ εγγράφονται οι ΑΣ, οι αγροτικές εταιρικές συμπράξεις (ΑΕΣ), οι αναγκαστικοί συνεταιρισμοί, οι ομάδες και οργανώσεις παραγωγών και οι διεπαγγελματικές οργανώσεις^[10]. Το ΥΠΑΑΤ δημοσιεύει κατάλογο «επικαιροποιημένων» ΑΣ με ημερομηνία 15/1/2025^[12]. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Οκτωβρίου 2026, ο κατάλογος περιλαμβάνει 1.095 ΑΣ, ενώ στο παρελθόν οι συνεταιρισμοί ήταν περισσότεροι από 7.000^[13].

4. Ομάδες και Οργανώσεις Παραγωγών

Οι Ομάδες Παραγωγών (Ομ.Π.) και οι Οργανώσεις Παραγωγών (Ο.Π.) δεν είναι ξεχωριστή νομική μορφή. Είναι καθεστώς αναγνώρισης που μπορεί να αποκτήσει ένας ΑΣ, μια εταιρεία ή άλλο νομικό πρόσωπο παραγωγών, με βάση τα άρθρα 152–154 του Κανονισμού (ΕΕ) 1308/2013^[15]. Σύμφωνα με τη μελέτη του 2012, πάνω από το 95% των ελληνικών οργανώσεων παραγωγών είχαν τη μορφή συνεταιρισμού^[1]. Τις εθνικές προϋποθέσεις και τις αρμόδιες αρχές ορίζει η ΥΑ 2448/229173/2024 (ΦΕΚ Β΄ 4525/2.8.2024), που αντικατέστησε την ΥΑ 397/18235/2017^[14].

Η αναγνώριση έχει σημασία για την πρόσβαση σε ορισμένα προγράμματα ενίσχυσης της ΚΑΠ και για τη φορολογική μεταχείριση. Οι ενισχύσεις για τη σύσταση νέων ομάδων και οργανώσεων ενδέχεται να έχουν αυστηρότερες προϋποθέσεις, που ορίζονται στην εκάστοτε προκήρυξη (βλ. «Τι δεν είναι σαφές»).

5. Φορολογική μεταχείριση

Κατά το άρθρο 58 παρ. 2 του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος, τα κέρδη από επιχειρηματική δραστηριότητα των αγροτικών συνεταιρισμών και των νομικών οντοτήτων που είναι αναγνωρισμένες ως ομάδες και οργανώσεις παραγωγών και περιλαμβάνονται στο σχετικό μητρώο φορολογούνται με συντελεστή 10%^[16]. Κατά το άρθρο 27 του ν. 4673/2020, τα πλεονάσματα ΑΣ εγγεγραμμένων και ενήμερων στο ΕΜΑΣ, όταν διανέμονται, φορολογούνται στα μέλη ως εισόδημα από αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα, εφόσον το μέλος είναι φυσικό πρόσωπο που ασκεί αγροτική δραστηριότητα και τηρεί τις υποχρεώσεις του άρθρου 8, μεταξύ των οποίων η υποχρέωση παράδοσης^[10].

Από το φορολογικό έτος 2022, ο ν. 4935/2022 απαλλάσσει από τον φόρο εισοδήματος το 50% των κερδών του αγρότη κατά κύριο επάγγελμα που είναι μέλος φορέα εγγεγραμμένου στο ΕΜΑΣ και παραδίδει μέσω αυτού τουλάχιστον το 75% της παραγωγής του^[17]. Και οι δύο ρυθμίσεις προϋποθέτουν φορέα εγγεγραμμένο στο ΕΜΑΣ^[10][17].

6. Ελληνικά παραδείγματα

Αγροτικός Συνεταιρισμός Ζαγοράς Πηλίου (ZAGORIN)

Ο Συνεταιρισμός Πωλήσεως Γεωργικών Προϊόντων Ζαγοράς ιδρύθηκε επίσημα στις 27/10/1916, με 202 ιδρυτικά μέλη^[18]. Σύμφωνα με δημοσίευμα του 2024, έχει 780 μέλη, το 99% των καλλιεργητών της περιοχής, που εκμεταλλεύονται λιγότερα από 15.000 στρέμματα, με μέσο κλήρο 13–14 στρεμμάτων. Παράγει περίπου 15.000 τόνους ετησίως, κυρίως μήλα, και καλύπτει περίπου το 35% των επώνυμων μήλων στην ελληνική αγορά. Διαθέτει ιδιόκτητες εγκαταστάσεις στην Κεντρική Λαχαναγορά Αθήνας από το 1965 και στην Κεντρική Λαχαναγορά Θεσσαλονίκης από το 1973^[18]. Το παράδειγμα δείχνει ότι και πολύ μικρές εκμεταλλεύσεις μπορούν να αποκτήσουν διαπραγματευτική δύναμη, όταν διαθέτουν κοινό εμπορικό σήμα και δικά τους δίκτυα διάθεσης.

ΑΠΣΙ «Πίνδος»

Ο Αγροτικός Πτηνοτροφικός Συνεταιρισμός Ιωαννίνων «Πίνδος» είχε το 2024 κύκλο εργασιών 374,47 εκατ. €, έναντι 356,51 εκατ. € το 2023^[20]. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, συνεργάζεται με περισσότερους από 600 πτηνοτρόφους (500 παραγωγούς-μέλη και 100 συνεργαζόμενους παραγωγούς), απασχολούσε 1.500 εργαζόμενους το 2024 και έχει μερίδιο περίπου 32% στην αγορά κοτόπουλου^[20]. Η μελέτη του 2012 κατέγραφε ήδη μερίδιο 30% στην πτηνοτροφία και τον ανέφερε ως έναν από τους λίγους ελληνικούς συνεταιρισμούς που διαθέτουν θυγατρικές εταιρείες^[1].

Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου: ένα διαφορετικό μοντέλο

Η Ένωση ιδρύθηκε το 1938 βάσει του ν. 1390 ως αναγκαστικός συνεταιρισμός και είναι ο φορέας αποκλειστικής διαχείρισης της φυσικής μαστίχας Χίου. Αποτελεί τη συλλογική έκφραση 20 πρωτοβάθμιων συνεταιρισμών των 24 Μαστιχοχωρίων της νότιας Χίου, αριθμεί 4.543 φυσικά μέλη και εξάγει περίπου το 70% της ετήσιας παραγωγής μαστίχας^[19]. Το παράδειγμα δεν είναι εθελοντικό. Κατά τη μελέτη του 2012, η υποχρεωτική διάθεση μέσω του αναγκαστικού συνεταιρισμού λύνει το πρόβλημα του λαθρεπιβάτη (free rider) και επιτρέπει τον έλεγχο της προσφοράς, όμως η ίδια η σύστασή του αντιβαίνει στους κανόνες του ελεύθερου ανταγωνισμού^[1]. Κατά την εκτίμηση της σύνταξης, περιορίζει επίσης την ελευθερία του παραγωγού να πωλεί σε άλλον αγοραστή.

Η φωτογραφία του άρθρου δείχνει την πρόσοψη του Συνεταιρισμού Παραγωγών Ρομπόλας Κεφαλονιάς^[30].

7. Διεθνή παραδείγματα

Οι συνεταιρισμοί του πίνακα είναι εθελοντικοί, ανήκουν στους παραγωγούς-μέλη τους και λειτουργούν σε ανταγωνιστικές αγορές.

Η Dcoop, με έδρα την Ανδαλουσία, είναι δευτεροβάθμιος συνεταιρισμός και, σύμφωνα με τα δικά της στοιχεία, ο μεγαλύτερος παραγωγός ελαιολάδου στον κόσμο, με μέση παραγωγή περίπου 200.000 τόνων^[23]. Η FrieslandCampina συγχωνεύθηκε με τον βελγικό συνεταιρισμό Milcobel από την 1/1/2026· τα στοιχεία του 2025 δεν περιλαμβάνουν τους περίπου 1.250 κτηνοτρόφους που προστέθηκαν με τη συγχώνευση^[22]. Στη Fonterra, οι κτηνοτρόφοι-μέτοχοι ενέκριναν στις 30/10/2025, με το 88,47% των ψήφων, την πώληση των δραστηριοτήτων καταναλωτικών προϊόντων (Mainland Group) στη Lactalis έναντι 4,22 δισ. δολαρίων Νέας Ζηλανδίας^[24]. Η απόφαση ελήφθη από τα μέλη και όχι από το κράτος.

Κατά την εκτίμηση της σύνταξης, κοινά χαρακτηριστικά των παραδειγμάτων είναι η δέσμευση παράδοσης, η τιμή που συνδέεται με τα αποτελέσματα, η επαγγελματική διοίκηση υπό τον έλεγχο των μελών και η χρηματοδότηση από τα μέλη και τις αγορές κεφαλαίου.

8. Τι εξηγεί η οικονομική θεωρία

Το πρόβλημα της συλλογικής δράσης. Ο Μάνκουρ Όλσον (Mancur Olson) υποστήριξε το 1965 ότι οι μεγάλες ομάδες δεν δρουν αυτόματα για το κοινό τους συμφέρον. Κάθε μέλος έχει κίνητρο να επωφελείται χωρίς να συνεισφέρει^[26]. Στον συνεταιρισμό το πρόβλημα εμφανίζεται, για παράδειγμα, όταν ένα μέλος πωλεί στον έμπορο σε καλή χρονιά και παραδίδει στον συνεταιρισμό σε κακή.

Τα προβλήματα των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων. Ο Μάικλ Κουκ (Michael Cook) περιέγραψε το 1995 πέντε προβλήματα των παραδοσιακών συνεταιρισμών: του λαθρεπιβάτη, του χρονικού ορίζοντα, του χαρτοφυλακίου, του ελέγχου και του κόστους επιρροής^[25]. Για παράδειγμα, το μέλος που θα αποχωρήσει σε πέντε χρόνια δεν θέλει να επενδύσει σε έργο με απόδοση σε δεκαπέντε. Επίσης, τα μέλη δυσκολεύονται να ελέγξουν τη διοίκηση, όταν η μερίδα τους δεν μεταβιβάζεται ελεύθερα και δεν έχει αγοραία τιμή.

Οι αρχές της Όστρομ. Η Έλινορ Όστρομ (Elinor Ostrom), Νόμπελ Οικονομικών 2009, έδειξε ότι κοινότητες χρηστών μπορούν να διαχειρίζονται επιτυχώς κοινούς πόρους χωρίς κρατική επιβολή. Προϋποθέσεις είναι σαφή όρια μελών, κανόνες προσαρμοσμένοι στις τοπικές συνθήκες, συμμετοχή των μελών στη θέσπιση των κανόνων, παρακολούθηση, κλιμακούμενες κυρώσεις, μηχανισμοί επίλυσης διαφορών με χαμηλό κόστος, αναγνώριση του δικαιώματος αυτοοργάνωσης και, στα μεγαλύτερα συστήματα, οργάνωση σε πολλά επίπεδα^[27].

Η πίστωση που εκτρέπει την παραγωγή. Ο Χένρι Χάζλιτ (Henry Hazlitt), στο κεφάλαιο «Credit Diverts Production» («Η πίστωση εκτρέπει την παραγωγή») του βιβλίου «Economics in One Lesson» («Η οικονομία σε ένα μάθημα»), εξηγεί ότι το κρατικό δάνειο προς τον αγρότη δεν δημιουργεί νέο κεφάλαιο. Μεταφέρει κεφάλαιο από δανειολήπτες που η αγορά θα θεωρούσε φερέγγυους σε δανειολήπτες που θεωρεί μεγαλύτερο κίνδυνο^[28]. Κατά την εκτίμηση της σύνταξης, η εμπειρία της ΑΤΕ συμφωνεί με την περιγραφή αυτή: μέρος των οφειλών των συνεταιρισμών το ανέλαβε το Δημόσιο με τις ρυθμίσεις του 1992 και του 1994^[4], και το 2017 εκκρεμούσαν ακόμη ληξιπρόθεσμες οφειλές περίπου 850 εκατ. € προς την ΑΤΕ υπό ειδική εκκαθάριση^[7].

Η παρέμβαση γεννά νέα παρέμβαση. Ο Λούντβιχ φον Μίζες (Ludwig von Mises) υποστήριξε ότι κάθε κρατική παρέμβαση προκαλεί αποτελέσματα που ο ίδιος ο νομοθέτης θεωρεί ανεπιθύμητα, και αυτά οδηγούν σε νέα παρέμβαση^[29]. Κατά την εκτίμηση της σύνταξης, η αλληλουχία δανείων, ρυθμίσεων χρεών, ανακτήσεων ενισχύσεων, αναγκαστικών μετατροπών και αναστολών της ευθύνης των διοικήσεων αποτελεί τέτοιο παράδειγμα.

9. Οι προϋποθέσεις επιτυχίας

Από τα παραδείγματα και τη θεωρία προκύπτουν, κατά την εκτίμηση της σύνταξης, οι εξής προϋποθέσεις για έναν εθελοντικό συνεταιρισμό που λειτουργεί χωρίς κρατική εξάρτηση:

1. Εμπορικός σκοπός: ένα συγκεκριμένο προϊόν, μια συγκεκριμένη αγορά και ένας λόγος που η κοινή διάθεση αποφέρει καλύτερη τιμή ή χαμηλότερο κόστος από την ατομική.
2. Ομοιογένεια μελών: παραγωγοί με παρόμοιο προϊόν και παρόμοια συμφέροντα διαφωνούν λιγότερο για τις επενδύσεις και την τιμή.
3. Δέσμευση παράδοσης με συνέπειες: γραπτή υποχρέωση παράδοσης, ποινές για την παράβαση και διαγραφή όσων δεν παραδίδουν.
4. Κεφάλαιο από τα μέλη: μερίδες ανάλογες με τον όγκο που παραδίδει κάθε μέλος, ώστε όσοι ωφελούνται περισσότερο να επενδύουν περισσότερο.
5. Τιμή που αντανακλά την ποιότητα: πληρωμή ανά ποιότητα και όχι ενιαία τιμή για όλους.
6. Επαγγελματική διοίκηση και διαφάνεια: γενικός διευθυντής με εμπειρία στην αγορά, ελεγμένοι ισολογισμοί και τακτική ενημέρωση των μελών.
7. Ανεξαρτησία από επιδοτήσεις και κρατικά δάνεια: οι ενισχύσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμπληρωματικά, αλλά το επιχειρηματικό σχέδιο πρέπει να είναι βιώσιμο και χωρίς αυτές.
8. Ελευθερία αποχώρησης: το μέλος που μπορεί να αποχωρήσει, με τους όρους του καταστατικού, πιέζει τη διοίκηση να προσφέρει καλύτερους όρους.

10. Πώς ιδρύεται ένας φορέας: βήματα

1. Επιλογή μορφής. Ο ΑΣ ταιριάζει σε μια ομάδα παραγωγών που θέλει κοινή διάθεση και ίση ψήφο. Μια εταιρεία (ΙΚΕ, ΑΕ) ταιριάζει όταν τα μέλη θέλουν ψήφο ανάλογη με το κεφάλαιο. Την αναγνώριση ως Ομ.Π. ή Ο.Π. μπορεί να αποκτήσει, επιπλέον, οποιαδήποτε από αυτές τις μορφές, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις^[14].
2. Επιχειρηματικό σχέδιο. Προϊόν, όγκος, αγοραστές, κόστος συσκευασίας και μεταφοράς, χρηματοδότηση, νεκρό σημείο.
3. Σύνταξη καταστατικού. Υποχρέωση παράδοσης, μερίδες, όροι αποχώρησης, ποινές, διανομή πλεονάσματος και αρμοδιότητες του γενικού διευθυντή.
4. Αίτηση σύστασης. Υποβάλλεται στην εποπτεύουσα Αρχή του ΥΠΑΑΤ, με τουλάχιστον 10 ιδρυτικά μέλη για τον ΑΣ. Η εποπτεύουσα Αρχή αποφασίζει εντός 30 ημερών· αν η προθεσμία παρέλθει άπρακτη, η αίτηση θεωρείται ότι έχει γίνει δεκτή. Ο ΑΣ αποκτά νομική προσωπικότητα με την εγγραφή στο ΕΜΑΣ^[10].
5. Φορολογική και λογιστική οργάνωση. Έναρξη εργασιών στην ΑΑΔΕ, τήρηση βιβλίων και, αν χρειάζεται, ορκωτός ελεγκτής.
6. Αναγνώριση ως Ομ.Π. ή Ο.Π. Αίτηση στη ΔΑΟΚ της Περιφερειακής Ενότητας της έδρας, προς την Πρωτοβάθμια Επιτροπή Αναγνώρισης, εφόσον πληρούνται οι ελάχιστοι αριθμοί μελών και αξίας^[14].
7. Ετήσια ενημέρωση του ΕΜΑΣ. Χωρίς ενημέρωση, ο φορέας χάνει τα κίνητρα και μπορεί να διαγραφεί^[10].

11. Λίστα ελέγχου

• Έχουμε ένα συγκεκριμένο προϊόν και τουλάχιστον έναν αγοραστή που έχει δεσμευθεί.
• Γνωρίζουμε πόση παραγωγή θα παραδώσει κάθε μέλος και με ποια ποιότητα.
• Το καταστατικό ορίζει την υποχρέωση παράδοσης, τις ποινές και τους όρους αποχώρησης.
• Οι μερίδες συνδέονται με τον όγκο παράδοσης.
• Η τιμή που πληρώνεται στα μέλη συνδέεται με την ποιότητα.
• Υπάρχει γενικός διευθυντής ή υπεύθυνος πωλήσεων με εμπειρία στην αγορά.
• Το σχέδιο είναι βιώσιμο χωρίς ενισχύσεις και χωρίς δάνειο με κρατική εγγύηση.
• Έχουμε δικηγόρο και λογιστή για τη σύσταση και την ετήσια ενημέρωση του ΕΜΑΣ.
• Έχουμε ελέγξει αν πληρούμε τα όρια για αναγνώριση ως Ομ.Π. ή Ο.Π.
• Τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου γνωρίζουν την προσωπική τους ευθύνη.

Η άποψή μας

Οι ελληνικοί αγροτικοί συνεταιρισμοί δεν απέτυχαν επειδή η ιδέα της συνεργασίας είναι λανθασμένη. Απέτυχαν όσοι μετατράπηκαν σε μηχανισμούς διανομής κρατικής πίστωσης και κομματικής επιρροής. Όταν το κεφάλαιο προέρχεται από μια κρατική τράπεζα και οι ζημίες καλύπτονται με νόμο, η διοίκηση λογοδοτεί σε όποιον εγγυάται τη διάσωση και όχι στα μέλη.

Τα παραδείγματα που λειτουργούν, από τη Ζαγορά έως την Arla, δείχνουν το αντίθετο μοντέλο: κεφάλαιο των μελών, υποχρέωση παράδοσης, τιμή ανά ποιότητα, επαγγελματική διοίκηση και δυνατότητα αποχώρησης. Πρόκειται για την ελεύθερη ένωση ιδιοκτητών που αποφασίζουν να συνεργαστούν επειδή τους συμφέρει, και όχι επειδή τους το επιβάλλει ή τους το χρηματοδοτεί το κράτος.

Οι προτάσεις μας είναι τρεις. Πρώτον, απλούστερη σύσταση και λιγότερη εποπτεία για τους μικρούς ΑΣ που δεν λαμβάνουν δημόσιο χρήμα, με υποχρέωση δημοσίευσης ελεγμένων ισολογισμών. Δεύτερον, κανένα νέο καθεστώς ρύθμισης χρεών ή κρατικής εγγύησης δανείων για συνεταιριστικές οργανώσεις. Τρίτον, φορολογική μεταχείριση ίδια για κάθε μορφή συλλογικής διάθεσης, ώστε οι παραγωγοί να επιλέγουν τη μορφή που ταιριάζει στην επιχείρησή τους και όχι εκείνη που ευνοεί ο νομοθέτης.

Σχετικά άρθρα: Αγρότης χωρίς επιδοτήσεις · Φορολογικές υποχρεώσεις αγροτών 2026 · Το κόστος της γραφειοκρατίας · Το ζήτημα της Mercosur · Γιατί έπεσε η τιμή του ελαιολάδου