Από την επιδότηση στην επιτήρηση και το πραγματικό κόστος της αγροτικής εξάρτησης

Οι ψηφιακοί έλεγχοι δεν είναι μόνο πρόβλημα διαχείρισης δεδομένων· είναι μέρος του τρόπου με τον οποίο οι επιδοτήσεις μεταφέρουν εξουσία από τον παραγωγό στη διοίκηση.

Το παρόν δημοσιεύεται με αφορμή το άρθρο του ιστοτόπου Αγροτική Φωνή με τίτλο: Δορυφόροι, GPS και βώλοι: μας ελέγχουν ή μας παρακολουθούν; Τι ισχύει για τα νέα ψηφιακά εργαλεία το οποίο είναι διαθέσιμο στον ακόλουθο σύνδεσμο:

farmervoice.land/psifiakos-elegxos

Ο δορυφόρος δεν αναγνωρίζει την καλλιέργεια. Ο αγρότης έχει καλλιεργήσει, συγκομίσει και πουλήσει. Κι όμως, σύμφωνα με τις καταγγελίες που παρουσιάζει το άρθρο, βρίσκεται αντιμέτωπος με το ενδεχόμενο απώλειας ενισχύσεων επειδή η δραστηριότητά του δεν επιβεβαιώνεται από το ψηφιακό σύστημα.

Το περιστατικό δεν αποδεικνύει ότι κάθε παραγωγός έχει δίκιο ή ότι κάθε αλγόριθμος κάνει λάθος. Αποκαλύπτει, όμως, μια μετατόπιση: η πραγματική παραγωγή και η διοικητικά αναγνωρισμένη παραγωγή μπορούν να αποκλίνουν. Και όταν η δεύτερη καθορίζει μια κρίσιμη πληρωμή, η απόκλιση γίνεται ζήτημα επιβίωσης.

Η φιλελεύθερη κριτική δεν χρειάζεται να κατασκευάσει έναν παντογνώστη «Μεγάλο Αδελφό». Ο βώλος δεν είναι GPS και η γεωσημασμένη φωτογραφία δεν σημαίνει συνεχή παρακολούθηση του κινητού.

1. Η επιδότηση δημιουργεί έναν δεύτερο αποδέκτη της παραγωγικής προσπάθειας

Στην οικονομία της αγοράς, ο αγρότης προσπαθεί να συνδυάσει τη γη, την εργασία και το κεφάλαιό του έτσι ώστε το προϊόν να αξίζει για τους αγοραστές περισσότερο από τους πόρους που απαιτεί η παραγωγή του.

Αυτή είναι η λειτουργία του κέρδους και της ζημίας στη συλλογιστική του Μίζες. Δεν αποτελούν ηθικά παράσημα ή τιμωρίες. Αποτελούν ενδείξεις για το αν οι παραγωγικές επιλογές ανταποκρίνονται στη ζήτηση και στο κόστος των εναλλακτικών χρήσεων των πόρων.

Η επιδότηση εισάγει ένα δεύτερο κριτήριο επιτυχίας: την επιλεξιμότητα.

Ο αγρότης δεν ρωτά πλέον μόνο «τι μπορώ να παράγω και να πουλήσω καλύτερα;». Ρωτά επίσης:

• Ποια καλλιέργεια ενισχύεται;
• Ποιες πρακτικές αναγνωρίζει το πρόγραμμα;
• Ποια επένδυση εγκρίνεται;
• Τι πρέπει να αποδεικνύω για να μη χάσω την πληρωμή;

Δεν επηρεάζουν όλες οι ενισχύσεις εξίσου τις επιλογές. Μια συνδεδεμένη ενίσχυση συγκεκριμένου προϊόντος παρεμβαίνει διαφορετικά από μια περισσότερο αποσυνδεδεμένη πληρωμή. Όμως, όσο μεγαλύτερο μέρος της βιωσιμότητας εξαρτάται από διοικητικές αποφάσεις, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η προσαρμογή σε αυτές.

Ο αγρότης διατηρεί τον τίτλο ιδιοκτησίας, αλλά μέρος της εξουσίας πάνω στις αποφάσεις του μεταφέρεται σε εκείνον που καθορίζει την επιλεξιμότητα.

2. Ο έλεγχος είναι το αναμενόμενο επακόλουθο της επιδότησης

Εδώ η κριτική πρέπει να είναι συνεπής και όχι απλώς ευχάριστη.

Εφόσον διανέμονται χρήματα φορολογουμένων, χρειάζεται έλεγχος. Οι ψευδείς δηλώσεις, τα ανύπαρκτα ζώα και οι πλασματικές εκτάσεις δεν αποτελούν οικονομική ελευθερία. Αποτελούν ιδιοποίηση πόρων άλλων ανθρώπων.

Η απάντηση επομένως δεν μπορεί να είναι «διατηρήστε τις επιδοτήσεις, αλλά μη ζητάτε αποδείξεις».

Η μιζεσιανή κριτική στρέφεται στην αλληλουχία:

1. Η πολιτική θεσπίζει μια ενίσχυση.
2. Η ενίσχυση απαιτεί ορισμό των δικαιούχων.
3. Ο ορισμός απαιτεί κανόνες και αποδεικτικά στοιχεία.
4. Οι καταχρήσεις και οι αστοχίες προκαλούν πρόσθετους ελέγχους.
5. Οι πρόσθετοι έλεγχοι δημιουργούν νέα κόστη και νέες διαφορές.

Κάθε βήμα μπορεί να φαίνεται εύλογο μέσα στο σύστημα. Το συνολικό αποτέλεσμα, όμως, είναι ένας παραγωγός που αφιερώνει περισσότερους πόρους στην απόδειξη της συμμόρφωσής του.

Αυτή είναι η δυναμική του παρεμβατισμού: οι συνέπειες μιας παρέμβασης χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν την επόμενη. Δεν πρόκειται για αναπόφευκτη ιστορική μοίρα. Είναι μια πολιτική κατεύθυνση που συνεχίζεται όσο δεν αμφισβητείται η αρχική εξάρτηση.

3. «Με ενέργεια του παραγωγού» δεν σημαίνει χωρίς κόστος άρνησης

Η επίσημη περιγραφή του Gov Agri-Wallet προβλέπει συνδυασμό δορυφορικού εντοπισμού και κινηματικών δεδομένων της συσκευής για πιστοποίηση φυσικής παρουσίας. Η μεταγενέστερη διευκρίνιση ότι η αποστολή θα γίνεται με πρωτοβουλία του παραγωγού είναι ουσιαστική: δεν επιτρέπει να μιλάμε ως δεδομένο για συνεχή εντοπισμό.

Δεν απαντά, όμως, στο οικονομικό ερώτημα: τι συμβαίνει αν ο παραγωγός αρνηθεί;

Αν η μη υποβολή συγκεκριμένων στοιχείων σημαίνει απώλεια μιας αναμενόμενης ενίσχυσης, η επιλογή έχει τίμημα. Όταν πάνω σε αυτή την ενίσχυση έχουν στηριχθεί ενοίκια, δάνεια και επενδύσεις, το τίμημα μπορεί να είναι πολύ υψηλό.

Χρειάζεται ακρίβεια: κάθε δύσκολη επιλογή δεν είναι εξαναγκασμός και κάθε όρος χρηματοδότησης δεν παραβιάζει την ελευθερία. Το ιδιαίτερο πρόβλημα είναι ότι εδώ ο χρηματοδότης είναι συγχρόνως φορολογική και ρυθμιστική εξουσία.

Επιπλέον, ο αγρότης που αποχωρεί από το καθεστώς ενισχύσεων συνεχίζει να ανταγωνίζεται επιδοτούμενες εκμεταλλεύσεις και να δρα σε αγορές γης επηρεασμένες από τις ενισχύσεις.

Γι’ αυτό η ατομική συμβουλή «μην πάρεις επιδότηση» δεν αποτελεί επαρκή απάντηση σε ένα συστημικό πρόβλημα.

Αλλά και η διατύπωση ότι κάθε τέτοιος έλεγχος είναι «όρος άσκησης του επαγγέλματος» χρειάζεται προσοχή: ο όρος επιδότησης δεν ταυτίζεται νομικά με απαγόρευση παραγωγής ή πώλησης. Η οικονομική εξάρτηση είναι αρκετά σοβαρή ώστε να μη χρειάζεται αυτή τη σύγχυση.

4. Η τέλεια καταγραφή δεν λύνει το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού

Το άρθρο αξιοποιεί σωστά τη χαγιεκιανή έμφαση στην τοπική γνώση. Ο παραγωγός γνωρίζει συνθήκες και περιστάσεις που δεν αποτυπώνονται εύκολα σε έναν κεντρικό χάρτη.

Η μιζεσιανή ένσταση πηγαίνει ένα βήμα διαφορετικά: ακόμη και η ακριβής φυσική γνώση δεν υποκαθιστά την οικονομική αξιολόγηση.

Ας υποθέσουμε ότι το κράτος γνωρίζει χωρίς κανένα λάθος τι καλλιεργείται σε κάθε αγροτεμάχιο. Αυτό δεν του λέει αν η συγκεκριμένη παραγωγή δικαιολογεί τη χρήση του νερού, της εργασίας και του κεφαλαίου αντί άλλων δυνατών χρήσεων.

Ένας χάρτης δείχνει τι υπάρχει. Δεν αποδεικνύει τι άξιζε να παραχθεί.

Αν μια δραστηριότητα εμφανίζει ζημία πριν από την ενίσχυση και κέρδος μετά από αυτήν, η μεταβίβαση μπορεί να την κάνει συμφέρουσα για τον δικαιούχο. Δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι έγινε συμφέρουσα για την κοινωνία.

Εάν υπάρχει πρόσθετος περιβαλλοντικός ή στρατηγικός σκοπός, πρέπει να τεκμηριωθεί χωριστά, μαζί με το κόστος και τις εναλλακτικές του.

Η ΚΑΠ δεν καταργεί όλες τις αγοραίες τιμές και συνεπώς δεν εξαλείφει τον οικονομικό υπολογισμό. Αλλά μεταβάλλει τα κίνητρα που αυτός καθοδηγεί. Κανένας καλύτερος δορυφόρος δεν αναιρεί αυτή τη μεταβολή.

5. Η γραφειοκρατία δεν παύει να είναι γραφειοκρατία όταν γίνεται εφαρμογή

Στο έργο Bureaucracy (Γραφειοκρατία) ο Ludwig von Mises δεν εξηγεί το πρόβλημα ως συλλογικό ελάττωμα των δημοσίων υπαλλήλων. Διακρίνει διαφορετικούς τρόπους διοίκησης.

Η επιχείρηση κρίνεται από οικονομικά αποτελέσματα. Η υπηρεσία που διανέμει δημόσιους πόρους πρέπει να λειτουργεί μέσα σε εγκεκριμένους σκοπούς, προϋπολογισμούς και κανόνες. Η τήρηση διαδικασιών είναι αναγκαίο όριο στην αυθαιρεσία της.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η λογική καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο τμήμα της επιχειρηματικής ζωής.

Η φωτογραφία, ο κωδικός και η ψηφιακή καταχώριση μπορεί να αντικαταστήσουν χαρτιά και επισκέψεις. Αυτό μπορεί πράγματι να εξοικονομήσει χρόνο. Αν όμως πολλαπλασιάζονται οι υποχρεώσεις τεκμηρίωσης, η ψηφιοποίηση μεταφέρει εργασία στον παραγωγό αντί να την καταργεί.

Δεν αρκεί να μετράμε πόσο γρήγορα επεξεργάζεται το κράτος μια δήλωση. Πρέπει να μετράμε και πόσο χρόνο χρειάστηκε ο αγρότης για να την καταστήσει αποδεκτή.

Και η προστασία του παραγωγού χρειάζεται ακριβή αιτήματα. Ο αιτών ενίσχυση εύλογα τεκμηριώνει την επιλεξιμότητά του. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα αβέβαιο αλγοριθμικό εύρημα αποδεικνύει παράβαση ή δικαιολογεί αυτομάτως κύρωση.

Αντίστοιχα, ένα τιμολόγιο πρέπει να συνεκτιμάται ουσιαστικά, αλλά δεν αποτελεί αναγκαστικά πλήρη απόδειξη για την προέλευση από συγκεκριμένο αγροτεμάχιο ή για κάθε όρο του προγράμματος.

Το σωστό αίτημα είναι: αιτιολογημένη αξιολόγηση όλων των σχετικών τεκμηρίων, αναλογικότητα και πραγματική δυνατότητα ένστασης.

6. Οι επιδοτήσεις μπορούν να κάνουν ακριβότερη την είσοδο στη γεωργία

Η επιδότηση δεν μένει αναγκαστικά στην τσέπη εκείνου που καλλιεργεί.

Όταν μια ενίσχυση συνδέεται με τη γη και αναμένεται να συνεχιστεί, μέρος της μπορεί να ενσωματωθεί σε υψηλότερα μισθώματα και τιμές αγοράς. Ο ιδιοκτήτης ωφελείται, ενώ ο νεοεισερχόμενος χρειάζεται περισσότερο κεφάλαιο για να αποκτήσει πρόσβαση στην παραγωγή.

Το μέγεθος αυτής της επίδρασης εξαρτάται από τους κανόνες και την τοπική αγορά. Δεν είναι παντού ίδιο. Ο μηχανισμός όμως είναι κρίσιμος: μια πολιτική στήριξης μπορεί να αυξάνει το κόστος που στη συνέχεια επικαλείται για να δικαιολογήσει τη συνέχισή της.

Παράλληλα, τα σταθερά διοικητικά κόστη μπορούν να επιβαρύνουν αναλογικά περισσότερο τις μικρές εκμεταλλεύσεις. Η μεγάλη μονάδα ενδέχεται να διαθέτει προσωπικό συμμόρφωσης. Η μικρή αφαιρεί τον χρόνο αυτόν από την εργασία του ίδιου του παραγωγού.

Έτσι, ένα σύστημα που παρουσιάζεται ως προστασία του μικρού αγρότη μπορεί να ευνοεί εκείνον που διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα τους φακέλους.

Δεν σημαίνει ότι κάθε μεγαλύτερη εκμετάλλευση είναι προϊόν προνομίου. Σημαίνει ότι πρέπει να διακρίνουμε την ανάπτυξη μέσω παραγωγικότητας από την ανάπτυξη μέσω διοικητικού πλεονεκτήματος.

7. Η τεχνολογία δεν είναι ο αντίπαλος. Η ανεξέλεγκτη εξουσία είναι.

GPS, αισθητήρες, δορυφορικοί χάρτες και ηλεκτρονική ταυτοποίηση μπορούν να μειώνουν κόστος, να βελτιώνουν την υγεία των ζώων και να ενισχύουν την εμπιστοσύνη των αγοραστών.

Η ελευθερία δεν απαιτεί απόρριψή τους. Απαιτεί διάκριση σκοπών και ορίων.

Ο βώλος δεν καταγράφει από μόνος του διαδρομές. Το FSDN δεν είναι καθολικό σύστημα παρακολούθησης κινήσεων. Ο EUDR αφορά όρους διάθεσης συγκεκριμένων προϊόντων στην αγορά και όχι απλώς προϋποθέσεις επιδότησης.

Η συγκέντρωση δεδομένων δημιουργεί κινδύνους επέκτασης χρήσεων, αλλά ο κίνδυνος δεν είναι απόδειξη ότι η επέκταση έχει ήδη συμβεί.

Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζονται δεσμευτικές εγγυήσεις: συγκεκριμένοι σκοποί, περιορισμός πρόσβασης, αιτιολογημένοι χρόνοι τήρησης, έλεγχος ασφάλειας και ουσιαστική λογοδοσία. Όχι απλώς η διαβεβαίωση ότι η σημερινή διοίκηση έχει καλές προθέσεις.

Η διέξοδος

Όσο υπάρχουν επιδοτήσεις, χρειάζονται νόμιμοι και αναλογικοί έλεγχοι. Χρειάζονται επίσης διαφανείς προδιαγραφές, εναλλακτικά αποδεικτικά μέσα και προστασία απέναντι σε διοικητικά λάθη.

Αλλά μια συνεπής μιζεσιανή κατεύθυνση δεν σταματά εκεί.

Απαιτεί προαναγγελμένη μείωση της επιδοματικής εξάρτησης, παράλληλα με μείωση φορολογικών και κανονιστικών εμποδίων. Απαιτεί σεβασμό στις ήδη θεμελιωμένες νόμιμες αξιώσεις, όχι αιφνίδια ανατροπή των όρων βάσει των οποίων έγιναν επενδύσεις. Και απαιτεί περισσότερο χώρο για αποταμίευση, ιδιωτικές επενδύσεις, συνεργασία, ασφάλιση και εμπορικές συμφωνίες.

Δεν υπάρχει εγγύηση ότι κάθε εκμετάλλευση θα μείνει αμετάβλητη. Ούτε όμως το σημερινό σύστημα προσφέρει τέτοια εγγύηση. Απλώς προσθέτει στον καιρό και στην αγορά την αβεβαιότητα της διοικητικής απόφασης.

Η υπεράσπιση του αγρότη δεν σημαίνει να θεωρούμε ύποπτη κάθε τεχνολογία ή άδικη κάθε απόρριψη αίτησης. Σημαίνει να αμφισβητούμε την πολιτική οργάνωση που κάνει τον φάκελο τόσο καθοριστικό για το μέλλον της εκμετάλλευσης.

Το βαθύτερο αίτημα δεν είναι «να μας επιδοτείτε χωρίς να μας ελέγχετε». Είναι «να μπορούμε να παράγουμε χωρίς να εξαρτάται η βιωσιμότητά μας από την ιδιότητα του δικαιούχου».

Γιατί η αγροτική ελευθερία δεν μετριέται μόνο από το πόσα γνωρίζει το κράτος για το χωράφι. Μετριέται κυρίως από το πόσες αποφάσεις μπορεί ακόμη να παίρνει ο άνθρωπος που το καλλιεργεί.